مسجدسلیمان

آیا شهر مسجدسلیمان آمادگی لازم برای مقابله با زلزله را دارد؟

این خبر را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
آیا شهر مسجدسلیمان آمادگی لازم برای مقابله با زلزله را دارد؟
میزان احتمال وقوع زلزله در شهر مسجدسلیمان چقدر است؟ آسیب پذیرترین محلات شهر مسجدسلیمان در مقابل زلزله کدام محلات هستند؟
آیا احتمال نشت گاز از چاههای نفت بعد از وقوع زلزله در مسجدسلیمان وجود دارد؟
در صورت وقوع زلزله در شهر مسجدسلیمان مکان های امن جهت اسکان موقت زلزله زدگان  کجا هستند؟

 

عبدالرحمن نوذری/ کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری

 

از ابتدای زندگی بشر بلایای طبیعی همراه او بوده و خواهد بود و مشکلات فراوانی را بر سر راه زندگی، توسعه و پیشرفت او پدید آورده است. زلزله یکی از سوانحی است که به سبب شرایط خاص جغرافیایی کشور ما را دائماً مورد تهدید قرار می‌دهد.  بنابراین توجه جدی به وقوع پدیده‌های طبیعی خصوصاً زلزله در کشور ما بسیار حائز اهمیت است. چرا که کشور ما با دو وجه کاملاً تأثیر گذار بر میزان و شدت آسیب پذیری مواجه می‌باشد. این دو وجه یکی “ظرفیت” است یعنی اینکه بر اساس آمار UNDP کشور ما به عنوان یکی از ده کشور بلاخیز جهان است و مورد دوم “زمینه” است. منظور از زمینه ؛ وسعت بافت‌های فرسوده شهری و نبود تجربه عملی برای نوسازی بافت‌های فرسوده بعد از قریب ۴۰ سال از قانون گذاری و اجرای طرح‌های نوسازی است.

اگرچه جلوگیری از بروز زلزله لااقل در حال حاضر برای انسان میسر نیست، اما آمادگی برای مواجه شدن با فاجعه یا بحران سانحه امری امکان پذیر است. برای این منظور می‌توان با مکان یابی فضاهای اسکان موقت پیش از وقوع سانحه از شدت اقدامات شتاب گرایانه و اندیشه‌های آنی و بدون برنامه ریزی زمان بحران جهت اسکان آسیب دیدگان کاست؛ و با برنامه ریزی دقیق روند اسکان آسیب دیدگان را آگاهانه و مدبرانه انجام داد.

در استان خوزستان در جنوب غربی ایران در سده‌ی اخیر زمین لرزه‌های زیادی به وقوع پیوسته که ۹ مورد آن با شدت بیشتر از ۵/۵ در مقیاس ریشتر بوده است. یکی از شهرهای زلزله خیز استان خوزستان شهر مسجدسلیمان می‌باشد. در این شهر در یک دوره زمانی ۴۵ ساله (۱۳۴۴-۱۳۸۸) ۶۸ مورد زلزله رخ داده است که ۳ مورد از با شدت بیش از ۵ ریشتر بوده است. این شهر به علت محصور بودن بین گسل‌ها و سابقه رخداد زمین لرزه‌های متعدد، در آیین نامه ۲۸۰۰ مربوط با ساختمان در زمره شهرهای با خطر پذیری زیاد قرار گرفته است. علاوه بر این، قسمت زیادی از بافت شهر مسجدسلیمان بر روی گسل‌های رورانده یا معکوس قرار گرفته و حدود ۳۰۰ حلقه چاه نفت در محدوده شهر قرار دارد که در صورت وقوع زلزله احتمال نشت نفت و گاز وجود دارد. علاوه بر لرزه خیزی بالای شهر مسجدسلیمان  بر اساس مطالعات انجام شده ۷۶/۰۶ درصد از ساختمان‌های آن در برابر زلزله آسیب پذیر هستد.

 

گسل‌های شهرستان مسجدسلیمان

شهرستان مسجدسلیمان که در زون زاگرس چین خورده و در جنوب غربی کشور واقع شده از شرق، جنوب، غرب، جنوب غربی و شمال غربی توسط گسل‌ها احاطه شده است. این گسل‌ها غالباً از نوع گسل‌های رورانده ، هستند و شهر را در وضعیت بحرانی قرار داده‌اند. این شهرستان متأسفانه بر روی گسل واقع شده و گسل‌های پیرامون آن نیز فاصلۀ بسیار کمی تا شهر دارند و با توجه به این که شهر در زاویه بین این گسل‌ها واقع است بنظر می‌رسد باید چشم انتظار وقوع زلزله وفعالیت گسل‌ها درآینده باشد و زلزله‌های گذشته و همچنین زلزله‌های مکرر زمستان ۱۳۸۲ مسجد سلیمان و ایذه دلیلی بر این مدعا است.

در تصاویر زیر چند نمونه از گسل های اطراف شهر مسجدسلیمان را می بینید.

گسل مسجدسلیمان

عکس ‏۱: نمایی از گسل مسجدسلیمان در جاده شوشتر- مسجدسلیمان ـ (نگاه به شمال غرب)

 

 

گسل اندیکا

عکس ‏۲ نمایی از گسل اندیکا در محل روستای سرتنگ در پشت سد مسجدسلیمان

 

 

گسل رامهرمز

عکس ۳: نمایی از گسل رامهرمز عمود بر مسیر رودخانه زرد در شرق رامهرمز

 

 

گسل گدار

عکس ۴ : نمونه‌ای از گسل عادی در مسجدسلیمان – کیلومتر ۱۵ مسجدسلیمان جاده گدار

 

زلزله‌های تاریخی منطقه و برآورد وقوع زلزله‌های احتمالی در آینده

 

بر اساس اطلاعات اخذ شده از مرکز بین المللی زلزله شناسی کشور در سده اخیر از سال ۱۹۶۵ تا پایان سال ۲۰۰۶ میلادی، بیش از ۶۳ زلزله با نوسان شدت ۲/۲ تا ۵/۶ درجه در مقیاس ریشتر در منطقه ثبت شده است که نشان از زلزله خیزی منطقه است؛ بطوریکه در سال ۲۰۰۶ میلادی ۱۱ زمین لرزه در منطقه رخ داده که ۲ زمین لرزه دارای شدت بیش از ۴ ریشتر بوده‌اند. (پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله)

به منظور تحلیل و برآورد احتمالی وقوع زلزله در دوره‌های برگشت مختلف در منطقه مسجدسلیمان بر اساس آمار پایه زلزله‌های تاریخی منطقه از روش‌های مختلفی چون احتمال عدم تجاوز، احتمال تجربی و توزیع نرمال و روش کمبل استفاده شده است.

بر اساس احتمال عدم تجاوز، وقوع زمین لرزه‌ای با قدرت ۵/۶ درجه ریشتر در دوره بازگشت ۷۲ ساله محتمل است؛ یعنی وقوع زلزله  با قدرت ۵/۶ هر ۷۲ سال یکبار محتمل است. در حالی که مطابق روش توزیع نرمال، احتمال وقوع زمین لرزه به قدرت ۵/۸ ریشتر در دوره بازگشت ۱۰۰ ساله و ۵/۲ ریشتر در دوره بازگشت ۲۰ ساله وجود دارد.

همچنین بر اساس روش گمبل، وقوع زمین لرزه با قدرت ۳/۷ریشتر با احتمال ۱۰۰ درصد یک سال در میان (دوره برگشت دو ساله) وجود دارد. وقوع زمین لرزه با قدرت ۶ ریشتر در دوره برگشت ۵۰ ساله و ۶/۴ ریشتر در دوره برگشت ۱۰۰ ساله به ترتیب با احتمال ۷۲ و ۴۷ درصد در منطقه مسجدسلیمان  وجود دارد.

 

جدول ‏۴۲: احتمال وقوع زلزله در منطقه مسجدسلیمان با استفاده از روش محاسباتی توزیع گمبل

دوره برگشت y X= mean+s(0.78y-0.45) (شدت زلزله) p=1-(1-1/t) ^n(احتمال)
۱.۱ ۱.۵۲- ۲.۵ ۱۰۰.۰
۱.۵۸ ۰ ۲.۵ ۱۰۰.۰
۲ ۰.۲۷ ۲.۷ ۱۰۰.۰
۵ ۱.۵ ۴.۴ ۱۰۰.۰
۱۰ ۲.۲۵ ۴.۹ ۹۹.۹
۲۰ ۲.۹۷ ۵.۴ ۹۶.۱
۵۰ ۲.۹ ۶ ۷۲
۱۰۰ ۴.۶ ۶.۴ ۴۹.۶
۲۰۰ ۵.۲ ۶.۹ ۲۷.۱
۵۰۰ ۶.۲۱ ۷.۵ ۱۱.۸

 

 

میزان آسیب پذیری ساختمان های شهر مسجدسلیمان در مقابل زلزله چگونه است؟ آسیب پذیرترین محلات شهر کدامند؟

 

به منظور بررسی آسیب پذیری شهری در برابر زلزله ۶ شاخص زیر را مورد توجه قرار گرفته اند؛

تراکم ساختمانی: شاخصی که با افزایش آن، احتمال تخریب و آسیب‌پذیری بیشتر می‌شود.

تراکم جمعیتی: مشخص کننده بار جمعیتی در محله‌ها در برابر زلزله است. هرچه تراکم جمعیتی افزایش یابد سرعت پناه گیری و خدمات رسانی پایین می‌آید و بالعکس.

کاربری اراضی: با توجه به نوع کاربری، احتمال آسیب پذیری بیشتریا کمتر می‌شود. بنابراین به ۳ کلاسه‌ی کم خطر، متوسط خطر و پر خطر تقسیم می‌گردد.

کیفیت ابنیه: نشان دهنده مقاومت ساختمان دربرابر زلزله است که به ۳ کلاسه‌ی نوساز، مرمتی و مخروبه تقسیم شده‌اند.

قدمت ابنیه: سن یا قدمت بنا در ارتباط با فرسودگی ازنظر کالبدی و عملکردی می‌باشد.

نوع مصالح: نوع مواد و مصالح که در ساخت و ساز بنا به کار برده شده‌اند و نشان دهنده‌ی مقاومت آن دربرابر زلزله است.

برای تهیه نقشه آسیب پذیری شهر امتیازات هر فطعه ساختمانی از ۶ شاخص مذکور با یکدیگر جمع و نقشه آسیب پذیری تولید شده است. نقشه‌ی نهایی با کلاس بندی داده‌ها در ۵ طبقه (خیلی کم، کم، متوسط، زیاد وخیلی زیاد) از نظر آسیب پذیری شهر مسجدسلیمان در برابر زلزله مورد تحلیل قرار داد.

با توجه به نقشه نهایی، شهر مسجد سلیمان از نظر آسیب پذیری در سطح متوسط قرار دارد؛ اما در سطح محله‌ها، تلخاب با ۴۱۴ قطعه امتیاز خیلی کم، نمره هشت با ۷۴۵ قطعه امتیاز کم، ۲۲ بهمن ۱۷۴۷ قطعه امتیاز متوسط، سی برنج با ۲۸۰ امتیاز زیاد، سبزآباد با ۲۶۱ قطعه امتیاز خیلی زیاد را به خود اختصاص داده‌اند. نقشه آسیب پذیری نشان می‌دهد، بافت قدیمی شهر با کسب امتیاز بالا از ۶ شاخص و تلفیق آن‌ها نسبت به قسمت‌های شمالی شهر آسیب پذیرتر است، شایان ذکر است با مشاهده نقشه، محله کوی نفت خیز با امتیاز زیاد، نسبت به محله‌های دیگر در بافت مرکزی آسیب پذیرتر شناخته شده و توجه ویژه‌ای را می‌طلبد. نتایج نشان می‌دهد، ۷۶/۰۶ درصد ساختمانهای شهر مسجد سلیمان آسیب پذیر شناخته شده‌اند. براین اساس، محله‌ی سبزآباد دارای بیشترین آسیب پذیری ومحله ی تلخاب باوجود وسعت زیاد، از آسیب پذیری پایینی برخوردار است.

آسیب پذیری

وقوع زلزله و احتمال نشت گاز از چاههای نفت

 

مخزن آسماری مسجدسلیمان یکی از کم عمق‌ترین مخازن هیدروکربوری استان خوزستان محسوب می‌گردد. هر چند که عمق کم آن در ارتباط با کشف اولین مخزن نفتی در ایران نقش اساسی داشت ولی در حال حاضر با تغییر شرایط مخزن، همین نزدیکی به سطح زمین نشت گاز در مناطق مسکونی را تسهیل کرده است. تغییر شرایط مخزن که با استخراج نفت از منطقه آغاز گردید موجب شد تا نوع هیدروکربور مخزن آسماری مسجدسلیمان که زمانی نفت بود در شرایط فعلی گازی شود. این تغییر نوع سیال عاملی مهم در فعال شدن نشت بوده است. زیرا که گاز بر خلاف نفت تحرک پذیری زیادی دارد و می‌تواند با عبور از لایه‌های کم تراوا نشت‌های قدیمی را فعال کرده و نشت‌های جدید ایجاد نماید. به همین دلیل تقریباً تمام مناطق مسکونی شهرستان مسجدسلیمان در محدوده گسترش گاز قرار گرفته‌اند. علاوه بر موارد یاد شده تعداد ۳۰۰ حلقه چاه در مسجدسلیمان حفاری شده که به طور عمده در مناطق مسکونی قرار دارند. به دلیل قدمت چاه‌ها و این که موضوع نگهداری آنها جدی تلقی نشده لوله‌های جداری دچار خوردگی شده و مجاری مصنوعی برای نشت گاز ایجاد گردیده است. این گازهای نشتی یا مستقیم به سطح می‌رسند و یا این که در لایه‌های نفوذپذیر سازندهای میشان و آغاجاری نفوذ می‌کنند.

نشت گاز در شرایط فعلی مشکلی زیست محیطی برای مردم مسجدسلیمان ایجاد کرده است. این مشکل در صورت وقوع زمین لرزه با توجه به قابلیت اشتعال گاز خسارات جبران ناپذیری به مردم منطقه وارد خواهد کرد. فعال بودن گسلهای ناحیه به ویژه گسل لهبری که به عنوان یک گسل دارای توان فعالیت شناسایی شده می‌تواند زمین لرزهای به بزرگی ۷ ریشتر ایجاد کند. با توجه به وجود نشت گاز و اصطکاک ناشی از حرکت لایه‌های زمین ممکن است آتش سوزی بعد از زلزله اتفاق بیفتد و منطقهای آتشین در بخشی از جنوب ایران تشکیل گردد که خسارات ناشی از آن موضوعی فراملی خواهد بود.

 

مکان های مناسب برای اسکان موقت بعد از زلزله چه جاهایی هستند؟

 

یکی از مهمترین مسائلی که همواره مورد توجه سازمان‌های مسئول در مدیریت بحران قرار دارد، انتخاب مکانی جهت استقرار اضطراری یا موقت جمعیت‌های آسیب دیده از سوانح است. در ایران و اکثر نقاط جهان معمولاً مکان گزینی برای اسکان موقت شهروندان به صورت تجربی پس از بروز سانحه، بدون در نظر گرفتن استانداردهای لازم توسط سازمان‌های امدادرسان انجام می‌گیرد. بدیهی است عدم رعایت مکان‌گزینی صحیح ممکن است فاجعه دیگری به مراتب وخیم‌تر از سانحه اولیه به دنبال داشته باشد؛ بنابراین لزوم برنامه‌ریزی، مدیریت و ارائه راهکارهای مناسب در استقرار اضطراری یا موقت جمعیت آسیب‌دیده قبل از وقوع زلزله الزامی می‌نماید. نتایج تحقیقات و مطالعات انجام شده نشان می‌دهد استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند در شناسایی فضاهای اسکان موقت جمعیت‌های آسیب دیده ناشی از زلزله مناسب باشد. بنابراین اینجانب برای مکانیابی مراکز اسکان موقت با در نظر گرفتن ۲۴ معیار تاثیرگذار زیر در مکانیابی و لحاظ کردن آنها در تجزیه و تحلیل ها و بکارگیری نرم افزار GIS و نرم افزار super desesion و وزن دهی معیارها بر اساس نظرات کارشناسان، مکانیابی بهینه جهت اسکان موقت بعد از وقوع  زلزله در شهر مسجدسلیمان را با استفاده از بروزترین روش ها انجام  دهم و مساحتی بالغ بر ۱۲۷ هکتار جهت اسکان موقت در سطح شهر مسجدسلیمان با لحاظ کردن تمام محدودبیت ها و خطرات و دسترسی ها به تمام نیازمندی های اولیه را  شناسایی کنم

 

 

معیارها

معیارهای مکان یابی اسکان موقت بعد از وقوع زلزله  در شهر مسجدسلیمان

 

 

 

a

مکان های مناسب جهت استقرار سایت‌های اسکان موقت در بخش شمالی شهر مسجدسلیمان

 

 

 

c

مکان های مناسب جهت استقرار سایت‌های اسکان موقت در بخش مرکزی شهر مسجدسلیمان

 

 

 

b

مکان های مناسب جهت استقرار سایت‌های اسکان موقت در بخش جنوبی شهر مسجدسلیمان

 

در صورت حمایت مالی نهادها، ادارات و سازمان ها جزییات طرح انجام شده در ۳۰۰ صفحه تقدیم خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *